Kan tahlilinde PTH (parathormon) yüksek çıktığında birçok kişi bunun doğrudan ciddi bir hastalık anlamına geldiğini düşünebilir. Oysa PTH yüksekliği tek başına bir tanı değildir. Bazen paratiroid bezlerinin fazla çalıştığını, bazen de vücudun kalsiyum dengesini korumaya çalıştığını gösterir.
Bu nedenle PTH sonucu değerlendirilirken yalnızca hormon seviyesine bakılmaz. Kalsiyum, fosfor, D vitamini, böbrek fonksiyonları ve gerektiğinde idrar kalsiyumu ile birlikte değerlendirme yapılır.
Parathormon (PTH) Nedir?
Parathormon, boyunda tiroid bezinin arkasında bulunan küçük paratiroid bezleri tarafından salgılanan bir hormondur.
PTH'nin temel görevi kandaki kalsiyum düzeyini belirli bir aralıkta tutmaktır. Kandaki kalsiyum düştüğünde paratiroid bezleri daha fazla PTH salgılar.
PTH;
- Kemiklerden kana kalsiyum geçişini artırabilir.
- Böbreklerden kalsiyum kaybını azaltabilir.
- D vitamininin aktif hale gelmesine katkı sağlayarak bağırsaklardan kalsiyum emilimini artırabilir.
Kalsiyum yükseldiğinde ise normal şartlarda PTH salgısının azalması beklenir.
Bu nedenle PTH sonucunun yorumlanmasında kalsiyum seviyesi büyük önem taşır.
PTH Yüksekliği Ne Anlama Gelir?
PTH yüksekliğinin anlamı hastadan hastaya değişebilir.
Örneğin PTH yüksekken kalsiyum da yüksekse, primer hiperparatiroidi adı verilen durumdan şüphelenilebilir.
Buna karşılık PTH yüksek olduğu halde kalsiyum normal veya düşükse; D vitamini eksikliği, kronik böbrek hastalığı veya bağırsaklardan kalsiyum emiliminin bozulması gibi nedenler araştırılır.
Bu nedenle yalnızca “PTH yüksek” sonucuna bakarak hastalığın nedenini söylemek doğru değildir.
Parathormon Neden Yükselir?
PTH yüksekliğinin farklı nedenleri vardır. En sık karşılaşılan durumlar şunlardır.
Primer Hiperparatiroidi
PTH yüksekliğinin önemli nedenlerinden biri primer hiperparatiroididir.
Bu durumda sorun paratiroid bezlerinin kendisinden kaynaklanır. Çoğu hastada paratiroid bezlerinden birinde gelişen iyi huylu bir adenom, bezin gereğinden fazla hormon üretmesine neden olur.
Daha az sıklıkla birden fazla bezde büyüme veya hiperplazi görülebilir.
Primer hiperparatiroidide genellikle:
Kalsiyum yüksek, PTH ise yüksek veya baskılanması gerekirken normal seviyelerde bulunur.
Günümüzde hastalık çoğu zaman belirgin bir şikâyet ortaya çıkmadan, rutin kan tahlillerinde yüksek kalsiyum görülmesi üzerine fark edilmektedir.
D Vitamini Eksikliği
D vitamini eksikliği PTH yüksekliğinin sık görülen nedenlerinden biridir.
D vitamini yeterli olmadığında bağırsaklardan kalsiyum emilimi azalabilir. Vücut kandaki kalsiyumu korumak için paratiroid bezlerini daha fazla çalıştırır ve PTH seviyesi yükselir.
Bu duruma sekonder hiperparatiroidi adı verilir.
D vitamini eksikliği düzeltilince birçok hastada PTH seviyesi de zaman içerisinde düşebilir.
Kronik Böbrek Hastalığı
Böbrekler, kalsiyum ve fosfor dengesinin korunmasında önemli rol oynar.
Kronik böbrek hastalığında fosfor dengesi bozulabilir ve aktif D vitamini üretimi azalabilir. Bunun sonucunda paratiroid bezleri daha fazla PTH üretmeye başlayabilir.
Özellikle ileri evre böbrek hastalarında uzun süreli PTH yüksekliği görülebilir.
Bu hastalardaki tedavi yaklaşımı primer hiperparatiroididen farklıdır ve böbrek hastalığının derecesine göre planlanır.
Bağırsaklardan Kalsiyum Emiliminin Bozulması
Bazı sindirim sistemi hastalıklarında kalsiyum yeterince emilemeyebilir.
Vücut bu durumu telafi etmek için PTH üretimini artırabilir.
Bu nedenle PTH yüksekliği değerlendirilirken gerektiğinde emilim bozukluğuna yol açabilecek gastrointestinal hastalıklar da göz önünde bulundurulur.
Normokalsemik Primer Hiperparatiroidi
Bazı hastalarda PTH yüksek olduğu halde kalsiyum normal çıkabilir.
Bu tabloya normokalsemik primer hiperparatiroidi adı verilebilir.
Ancak bu tanıyı koymadan önce D vitamini eksikliği, böbrek hastalığı ve kalsiyum emilimini etkileyebilecek diğer nedenlerin dışlanması gerekir.
Bu nedenle tek bir kan tahliliyle tanı koymak çoğu zaman yeterli değildir.
Bazı İlaçlar ve Kalıtsal Hastalıklar
Bazı ilaçlar PTH ve kalsiyum metabolizmasını etkileyebilir.
Özellikle lityum kullanımı, bazı kişilerde paratiroid bezlerinin çalışma düzenini değiştirebilir.
Bunun yanında Multiple Endokrin Neoplazi gibi bazı nadir kalıtsal hastalıklarda da birden fazla paratiroid bezi etkilenebilir.
Hastanın kullandığı ilaçlar ve aile öyküsü bu nedenle değerlendirme sırasında önemlidir.
PTH Yüksekliği Belirti Yapar mı?
PTH yüksekliği her zaman belirti oluşturmaz.
Özellikle hafif primer hiperparatiroidisi bulunan birçok kişi herhangi bir şikâyeti olmadan yıllarca yaşamını sürdürebilir.
Belirti ortaya çıktığında ise şunlar görülebilir:
- Halsizlik
- Çabuk yorulma
- Kas güçsüzlüğü
- Kemik ve eklem ağrıları
- Kabızlık
- Bulantı
- Konsantrasyon güçlüğü
- Fazla su içme
- Sık idrara çıkma
- Böbrek taşı
Bu belirtilerin pek çoğu başka hastalıklarda da görülebileceği için yalnızca şikâyetlere bakılarak hiperparatiroidi tanısı konulamaz.
PTH Yüksekliği Kemik Erimesine Neden Olabilir mi?
Uzun süre yüksek kalan PTH kemik metabolizmasını etkileyebilir.
Özellikle primer hiperparatiroidide kemiklerden kana daha fazla kalsiyum geçmesi zaman içerisinde kemik mineral yoğunluğunun azalmasına yol açabilir.
Bazı hastalarda osteopeni veya osteoporoz gelişebilir.
Bu nedenle hiperparatiroidi tanısı alan hastalarda gerektiğinde kemik mineral yoğunluğu ölçümü, yani DEXA testi yapılabilir.
Amaç yalnızca hormon seviyesine bakmak değil, hastalığın kemikler üzerinde oluşturduğu etkileri de değerlendirmektir.
PTH Yüksekliği Böbrek Taşı Yapar mı?
Primer hiperparatiroidide kandaki ve idrardaki kalsiyum miktarı artabilir.
İdrarla fazla miktarda kalsiyum atılması bazı kişilerde böbrek taşı oluşumuna zemin hazırlayabilir.
Bu nedenle geçmişte böbrek taşı öyküsü bulunan veya tekrarlayan taş problemi yaşayan hastalarda PTH ve kalsiyum değerlerinin değerlendirilmesi önemlidir.
Gerekli durumlarda böbrek ultrasonografisi veya diğer görüntüleme yöntemleri kullanılabilir.
PTH Yüksekliğinde Hangi Testlere Bakılır?
PTH yüksekliği saptandığında nedenini belirlemek için birkaç test birlikte değerlendirilir.
Genellikle aşağıdaki tetkikler istenebilir:
- Serum total kalsiyum
- İyonize kalsiyum
- Albumin
- Fosfor
- Kreatinin
- Böbrek fonksiyon testleri
- 25-OH D vitamini
- PTH
- 24 saatlik idrarda kalsiyum ve kreatinin
Gerekli görülen hastalarda kemik mineral yoğunluğu ölçümü ve böbrek görüntülemesi de yapılabilir.
Özellikle yüksek kalsiyumla birlikte PTH'nin yüksek veya baskılanmamış olması primer hiperparatiroidi açısından önemlidir.
PTH Yüksekliği Olan Her Hastaya Ultrason Yapılır mı?
Paratiroid ultrasonografisinin görevi, hiperparatiroidi tanısını koymak değildir.
Tanı öncelikle kan testleriyle konur.
Ultrasonografi, sintigrafi veya diğer görüntüleme yöntemleri daha çok ameliyat kararı verilmiş hastalarda sorunlu paratiroid bezinin yerini belirlemek amacıyla kullanılır.
Bu ayrım önemlidir.
Yani ultrasonda paratiroid adenomu görülmemesi, mutlaka hiperparatiroidi olmadığı anlamına gelmez.
PTH Yüksekliği Ameliyat Gerektirir mi?
Her PTH yüksekliği ameliyat gerektirmez.
Ameliyat daha çok primer hiperparatiroidi tanısı konulan hastalarda değerlendirilir.
Örneğin;
- Belirgin kalsiyum yüksekliği
- Böbrek taşı
- Kemik erimesi
- Kırık öyküsü
- Böbrek fonksiyonlarında bozulma
- Yüksek idrar kalsiyumu
- Genç yaşta primer hiperparatiroidi
gibi durumlarda cerrahi tedavi gündeme gelebilir.
Primer hiperparatiroidide sorunlu paratiroid bezinin çıkarılması, uygun hastalarda hastalığın kalıcı olarak tedavi edilmesini sağlayabilir.
Buna karşılık PTH yüksekliği D vitamini eksikliği veya böbrek hastalığı gibi sekonder nedenlerden kaynaklanıyorsa öncelikle bu nedenin tedavisi planlanır.
PTH Yüksekliğinde Paratiroid Adenomu Ne Demektir?
Paratiroid adenomu, paratiroid bezlerinden birinin iyi huylu şekilde büyümesi ve fazla hormon üretmesidir.
Primer hiperparatiroidi vakalarının önemli bir bölümünde sorumlu olan durum budur.
Adenom nedeniyle PTH arttığında kandaki kalsiyum da yükselebilir.
Bu hastalarda ameliyat düşünülüyorsa ultrasonografi, paratiroid sintigrafisi veya gerektiğinde farklı görüntüleme yöntemleriyle bezin yeri belirlenebilir.
PTH Yüksekliği Kanser Anlamına Gelir mi?
Hayır.
PTH yüksekliğinin büyük çoğunluğu kanser nedeniyle ortaya çıkmaz.
Primer hiperparatiroidinin en sık nedeni iyi huylu paratiroid adenomudur.
Paratiroid kanseri oldukça nadir görülen bir hastalıktır.
Bu nedenle yalnızca PTH yüksekliğinin görülmesi kanser olduğu anlamına gelmez.
PTH Yüksekliği Nasıl Tedavi Edilir?
Tedavi tamamen PTH yüksekliğinin nedenine göre planlanır.
D vitamini eksikliği varsa D vitamini eksikliği tedavi edilir.
Kronik böbrek hastalığında kalsiyum, fosfor ve D vitamini metabolizması düzenlenmeye çalışılır.
Primer hiperparatiroidide ise hastanın yaşı, kalsiyum seviyesi, kemik yoğunluğu, böbrek fonksiyonları ve böbrek taşı bulunup bulunmadığı değerlendirilir.
Cerrahi kriterleri karşılayan hastalarda paratiroid ameliyatı en etkili tedavi seçeneklerinden biridir.
Ne Zaman Doktora Başvurulmalıdır?
Kan tahlilinde PTH yüksekliği saptandıysa sonucun tek başına değerlendirilmemesi gerekir.
Özellikle PTH yüksekliğine;
- Yüksek kalsiyum
- Tekrarlayan böbrek taşı
- Osteoporoz
- Kemik ağrısı
- Kas güçsüzlüğü
- Sürekli halsizlik
- Fazla susama
- Sık idrara çıkma
gibi bulgular eşlik ediyorsa ayrıntılı değerlendirme yapılmalıdır.
Belirti bulunmaması da hastalığın olmadığı anlamına gelmez. Bazı hastalarda hiperparatiroidi uzun süre sessiz seyredebilir ve ilk bulgu rutin kan tahlilindeki kalsiyum yüksekliği olabilir.
